تجارت منصفانه ستون فراموش شده بازار صنایع دستی
به گزارش بن ایر، بازار صنایع دستی ایران برای عبور از رشد کمی و رسیدن به توسعه پایدار، بالاتر از هر زمان دیگری به احیای اصول تجارت منصفانه نیاز دارد.
خبرگزاری مهر، گروه استان ها - حجت اله مرادخانی*: بازار صنایع دستی ایران بالاتر از هر زمان دیگری امروز به توسعه نیاز دارد؛ توسعه ای که بتواند سهم این بخش را در اقتصاد ملی افزایش دهد، معیشت هزاران هنرمند و صنعتگر را بهبود ببخشد و جایگاه صنایع دستی ایران را در بازارهای جهانی ارتقا دهد. اما در این میان یک پرسش اساسی کمتر مورد توجه قرار گرفته است: آیا هر نوع رشد و افزایش فروش، به معنای توسعه حقیقی صنایع دستی است؟ یا آن که توسعه زمانی معنا پیدا می کند که بر پایه اصول تجارت منصفانه، اعتماد عمومی و احترام به حقوق همه بازیگران بازار صنایع دستی شکل گرفته باشد؟ پرسش هایی که در ادامه این نوشتار بطور تحلیلی بیشتر به آنها خواهم پرداخت.
حجت اله مرادخانی، پژوهشگر صنایع دستی و مدرس دانشگاه
در سالیان اخیر، بحث توسعه بازار صنایع دستی اغلب حول محور افزایش فروش، گسترش کانال های توزیع، ورود به بازارهای جدید و استفاده از شیوه های نوین بازاریابی متمرکز بوده است. بدون شک همه این اقدامات برای توسعه صنایع دستی ایران ضروری هستند، اما اگر در کنار آنها اصول بنیادین تجارت منصفانه نادیده گرفته شود، نتیجه نهائی ممکنست چیزی جز رشدی ناپایدار، ناموزون و شکننده نباشد. صنایع دستی، برعکس کالاهای صنعتی، بر پایه اعتماد، اصالت، هویت فرهنگی و رابطه منصفانه میان تولیدکننده، واسطه و مصرف کننده استوار است. رعایت اصولی مانند شفافیت، قیمت گذاری عادلانه، حفظ حقوق هنرمندان، رقابت سالم، مسئولیت پذیری اجتماعی و پایبندی به کیفیت و اصالت، نه فقط اعتماد عمومی را تقویت می کند، بلکه ارزش افزوده فرهنگی و اقتصادی این محصولات را هم بالا می برد. در مقابل این موارد، هرگونه فاصله گرفتن از این اصول می تواند به تضعیف سرمایه اجتماعی، کاهش اعتبار بازار، صدمه به معیشت صنعتگران و در نهایت کاهش قدرت رقابت صنایع دستی ایران در بازارهای داخلی و بین المللی منجر شود. از این منظر، تجارت منصفانه تنها یک ژست یا چارچوب اخلاقی نیست، بلکه یک لزوم راهبردی برای حفظ پایداری، اعتبار و آینده اقتصاد صنایع دستی ایران است.
اصول تجارت منصفانه (Fair Trade) که به صورت گسترده در حوزه بین المللی توسط نهادهایی مانند سازمان جهانی تجارت منصفانه «World Fair Trade Organization» پذیرفته شده اند، بطور کلی عبارت اند از: ۱. ایجاد فرصتهای اقتصادی برای تولیدکنندگان و گروههای کم برخوردار، ۲. شفافیت و پاسخگویی در مدیریت و فعالیتهای تجاری، ۳. رعایت شیوه های منصفانه و اخلاقی در تجارت، ۴. پرداخت قیمت منصفانه به تولیدکنندگان، ۵. منع کار الزامی و کار کودکان، عدم تبعیض، ۶. برابری جنسیتی و آزادی ایجاد تشکل صنفی، ۷. فراهم کردن شرایط کاری ایمن و مناسب، ۸. توانمندسازی و توسعه ظرفیت تولیدکنندگان، ۹. ترویج و پشتیبانی از تجارت منصفانه و آگاهی بخشی به مصرف کنندگان و ۱۰. احترام به محیط زیست و رعایت اصول پایداری در تولید و تجارت. این ده اصل، امروزه مبنای خیلی از سیاستها و معیارهای تجارت منصفانه در عرصه هایی مانند صنایع دستی، کشاورزی، نساجی و محصولات بومی در جهان محسوب می شوند. اصولی که بر اساس آن پروژه های موفق بین المللی مانند ده هزار روستا «Ten Thousand Villages» از سال ۱۹۴۶ میلادی آغاز به فعالیت نموده و تا به امروز تأثیر به سزایی در توسعه پایدار فروش صنایع دستی روستایی در کشورهای درحال توسعه به جای گذاشته است.
با این حال، در ایران یکی از ضعف های اصلی سیاستگذاری در عرصه صنایع دستی این است که توسعه اغلب با شاخصهای کمی مورد سنجش قرار می گیرد. بدون شک شاخصهای مثل افزایش تعداد فروشگاه ها، رشد صادرات، افزایش تعداد نمایشگاه ها یا بالا رفتن حجم فروش با اهمیت هستند، اما هیچ یک از این موارد به تنهایی نشان دهنده توسعه پایدار صنایع دستی نیستند. توسعه این هنر صنعت کهن ایرانی زمانی پایدار خواهد بود که کیفیت روابط اقتصادی هم ارتقا یابد؛ یعنی تولیدکننده، فروشنده و مصرف کننده همگی احساس کنند در یک رابطه عادلانه و شفاف قرار دارند. بی گمان نادیده گرفتن اصول تجارت منصفانه در این چرخه، اولین ضربه را به اعتماد عمومی وارد می نماید. هرگاه مصرف کننده نسبت به اصالت کالا، کیفیت محصول، قیمت آن یا صداقت تبلیغات گرفتار تردید شود، سرمایه اجتماعی بازار کاسته می شود. این کاهش اعتماد، به طور معمول محدود به یک محصول یا یک فعال اقتصادی باقی نمی ماند. ذهن مصرف کننده تجربه های منفی را به کل بازار تعمیم می دهد و همین مساله اعتبار خیلی از تولیدکنندگان متعهد را هم تحت تاثیر قرار می دهد. این خسران در صورت بوجود آمدن، تبعات مخربی بر اکوسیستم صنایع دستی ایران به جای خواهد گذاشت. مقوله ای که در سالیان اخیر در جریان برگزاری تعدادی از حراج های هنری شاهد آن بوده ایم و متاثر از فضای تردید ناشی از عدم شفافیت لازم، علاقه مندان و سرمایه گذاران داخلی و خارجی با احتیاط بیشتری به سراغ بازارهای هنری ایران می آیند.
از سوی دیگر، تجارت منصفانه تنها به حقوق مصرف کننده محدود نمی گردد. این رویکرد همانگونه که گفته شد بر حفظ کرامت و حقوق تولیدکنندگان هم تاکید دارد. خیلی از هنرمندان صنایع دستی در مناطق روستایی و شهر های کوچک فعالیت می نمایند و بخش قابل توجهی از درآمد آنان به واسطه های مختلف وابسته است. هرچه شبکه ارزش شفاف تر و منصفانه تر باشد، سهم بیشتری از ارزش افزوده به خود تولیدکننده خواهد رسید و انگیزه برای حفظ مهارت های سنتی و انتقال آنها به نسل های بعدی افزایش خواهد یافت. همینطور نباید فراموش کرد که صنایع دستی ایران در بازارهای جهانی تنها با داشتن کیفیت فنی بالا رقابت نمی کند، بلکه با روایت فرهنگی و اعتبار اخلاقی خود هم شناخته می شود. امروزه مصرف کنندگان در خیلی از کشورها به دنبال محصولاتی هستند که مطمئن باشند در فرآیندی مسئولانه، عادلانه و پایدار ساخته شده اند. ازاین رو رعایت اصول تجارت منصفانه، دیگر یک انتخاب لوکس یا تشریفاتی نیست؛ بلکه به یکی از مؤلفه های رقابت پذیری بین المللی تبدیل گشته است.
در همین راستا رعایت حقوق مصرف کننده گان هم از اهمیت بسیار بالایی برخوردارست. این که آنها در فرآیند خرید کالایی باکیفیت و به قیمتی منصفانه خریداری کنند. نه این که به جهت نبود نظارت دقیق بر بازار، بعد از خرید یک محصول صنایع دستی متوجه شوند که فروشنده کالایی به قیمتی بسیار بیشتر از قیمت حقیقی به آنها فروخته است. اتفاقی که در سالیان اخیر در اشکال مختلفی اتفاق افتاده است. در این بین تولید کننده هم در شرایطی منصفانه باید اثرش را عرضه نماید و تحت فشار واسطه ها یا بازاریابان قیمت محصولاتش را به صورتی غیرمنصفانه کاهش ندهد. پدیده ای که شوربختانه در سالیان اخیر در تعدادی مدلهای فروش شبکه ای در حوزه صنایع دستی ایران رواج پیدا کرده و اثر کاهنده ای بر بازار این حوزه تحمیل کرده است.
با توجه به تحولات روز دنیا چنین پیداست که در سیاستگذاری صنایع دستی ایران مفهوم توسعه نیاز به تعریف مجدد دارد. توسعه در این حوزه به معنای ایجاد بازاری است که در آن اعتماد، شفافیت، انصاف و کیفیت به اندازه شاخصهای اقتصادی اهمیت داشته باشند. اگر این مؤلفه ها نادیده گرفته شوند، رشد بازار هرچند در کوتاه مدت چشم گیر باشد، در طولانی مدت با فرسایش اعتماد عمومی و کاهش اعتبار صنایع دستی ایران همراه خواهد شد. در این رهگذر نبود نظارت مستمر از طرف نهادهای متولی و نظارتی هم می تواند به تشویش بیشتر اکوسیستم صنایع دستی ایران بیانجامد. این که به صرف ایجاد شبکه فروش گسترده توسط مجموعه های غیردولتی و بهره برداری از آمارهای آن توسط بخش دولتی، سازوکارهای این کارها بدرستی رصد و راستی آزمایی نشوند، در بین مدت و طولانی مدت صدمه های گاها جبران ناپذیری به اکوسیستم صنایع دستی ایران وارد خواهد شد. در مقابل رشد پایدار بازار صنایع دستی نه از رهگذر آیین نامه ها، بلکه درنتیجه پایبندی و رعایت اصول تجارت منصفانه ممکن و میسر است و این سرمایه با تبلیغات ساخته نمی شود و با آیین نامه هم به وجود نمی آید. اعتماد بازار، حاصل تکرار رفتارهای درست است و حفظ آن مستلزم پایبندی مستمر به اصول تجارت منصفانه است.
در پایان این مجال باید افزود آینده صنایع دستی ایران را نه صرفا میزان تولید، تعداد فروشگاه ها و حجم صادرات تعیین خواهد کرد؛ بلکه کیفیت اعتماد میان تولیدکننده، بازار و مصرف کننده آنرا رقم خواهد زد. هر سیاست، برنامه یا الگوی تجاری که این اعتماد را تقویت کند، در راه توسعه پایدار قرار دارد و هر نگاهی که اصول تجارت منصفانه را به حاشیه براند، حتی اگر در کوتاه مدت موفق به نظر برسد، در طولانی مدت بزرگ ترین سرمایه این حوزه یعنی اعتبار و اعتماد عمومی را به مخاطره خواهد انداخت. چونکه توسعه حقیقی صنایع دستی از جایی شروع می شود که انصاف نه یک شعار، بلکه مبنای حکمرانی بازار باشد.
* پژوهشگر صنایع دستی و مدرس دانشگاه
به طور خلاصه اصول تجارت منصفانه (Fair Trade) که به طور گسترده در حوزه بین المللی توسط نهادهایی مانند سازمان جهانی تجارت منصفانه World Fair Trade Organization پذیرفته شده اند، به طور کلی عبارت اند از: ۱. اتفاقی که در سالیان اخیر در اشکال مختلفی اتفاق افتاده است. پدیده ای که شوربختانه در سالیان اخیر در تعدادی مدل های فروش شبکه ای در حوزه صنایع دستی ایران رواج پیدا کرده و اثر کاهنده ای بر بازار این حوزه تحمیل کرده است.
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب